PLACE – HISTORY – MONUMENTS: A set-tling of the Municipal District of Oitylo, on the frontier of the two Prefectures Messinia – Lakonia, three kilo-meters far from the provincial road Kala-mata- Kardamili – Areopolis. According the lore, Saint Nikonas Metanoite, went ashore at the Bay of Hotasia and used it as his base. Saint Nikon acted during the 10th century for the Enlightenment and the Christianization of the Slavs and the Greek residents of the peninsula of Mani. There are two caves, not far from the sea, up on the cliffs. There was the place of his ascetic and prayer. He founded the churches Panagitsa and Taxiarhi. There are two cistern dated at his time, built by himself, to save rain because since that time, there was lack of water. The churches of Prophet Elia and Pa-nagia Pantanassa are a place of worship and prayer for the residents of the region. During the local fair on 15th August, a lot of people come from all around the area.
Inhabitants – oc-cupation: there are 120 residents (accordingly to the census of 1991) but the permanent residents do not exceed 50. Their main occupation is stock-breeding as well as olive-tree agriculture.
Along the cost, on the rocks there are saltpans, with high quality salt. The re-sidents do the explo-itation by themselves. Tourism has not been developed to the area yet.
Transport – Road construction – Path-ways: there is no transport to the settling. The residents them-selves constructed the picturesque port and the pathway that connects the village to the central road. There are pathways, but they need to be tarred.
Water supply: there is not water supply. They bring the water to the village in water-wagons. There are also cisterns to collect the rain. They are looking for a solution to this problem but everything is still only written.
Cultural Deve-lopment: the Cultural Association of Hotassia is very active at the local level. They or-ganize the annual fair on 15th August. They also make effort to find solution to the problems of the region and to ameliorate the cultural level of the village.
Although the great existing problems, the region is developing quickly. The old houses are renovated and some new ones are built.
We would like to thank Mr. Elia Gatea, ex-President of Oitylo and Mr. Lyberi Patouhea for the information they gave us.
Η είδηση του θανάτου της Πηνειώς με ξάφνιασε. Την ήξερα δραστήρια και δημιουργική, με τη εσωτερική δύναμη που της επέτρεπε να κρατά την ίδια στάση ζωής εδώ και πολλές δεκαετίες και να αντιμετωπίζει με αποτελεσματικότητα τις πολλές δυσκολίες που της έφερε η ζωή…
Είχα ακούσει, από αξιόπιστα μέλη της μικρής μας κοινωνίας, για την απέραντη στοργή και συνέπεια αλλά και ψυχραιμία με την οποία αντιμετώπισε την αρρώστια του άντρα της στις αρχές της δεκαετίας του 1980, αλλά δεν την είχα τότε γνωρίσει από κοντά. Λίγα χρόνια μετά οι συνθήκες μου έδωσαν αυτή τη δυνατότητα. Ήταν το 1986 που ο γιός της ο Δημήτρης συμμετείχε στη διοίκηση του Αγροτικού Συνεταιρισμού Νεοχωρίου στον οποίο μου είχε ανατεθεί ο συντονισμός. Η ανάγκη κοινής δράσης και στενής συνεργασίας για την ομαλή λειτουργία του Ελαιουργείου αλλά και ολόκληρο το πλέγμα ενεργειών από το σχεδιασμό μέχρι την υλοποίηση για την κατασκευή του τυποποιητήριου του Συνεταιρισμού, με έφερναν συχνά στο σπίτι της οικογένειας αναζητώντας το Δημήτρη για να βοηθήσει. Έτσι μου δόθηκε η δυνατότητα να γνωρίσω τον πλούσιο ψυχικό της κόσμο. Η επικοινωνία αυτή συνεχίστηκε για μια δεκαετία αφού οι κοινές ενέργειες με το Δημήτρη συνεχίστηκαν δεδομένου ότι στη συνέχεια της συνεργασίας στο Συνεταιρισμό ακολούθησε η συνεργασία στην Κοινότητα.
Με καταγωγή από την παλιά οικογένεια των Νηφάκων της Μηλιάς, η Πηνειώ ήλθε σε μικρή ηλικία νύφη στην Καλόγρια, που την κατοικείτο τότε αποκλειστικά από μέλη της οικογένειας Εξαρχουλέα. Στο δικό τους μάλιστα κλάδο των Εξασρχουλέων η οικογένεια αναπαραγόταν από γενιά σε γενιά από μόνο ένα αρσενικό μέλος. Αυτό το δεδομένο της επέβαλε πολλαπλάσιες ευθύνες και υποχρεώσεις, τόσο στην εσωτερική λειτουργία της οικογένειας, όσο και στη διαχείριση της μεγάλης αγροτικής ιδιοκτησίας. Ευθύνες μάλιστα που πολλαπλασιάστηκαν μετά τον πρόωρο θάνατο του συζύγου της που την άφησε μόνη να φροντίζει τα τρία παιδιά της αλλά και τα πεθερικά της. Τα κατάφερε όλα με την αξιοπρέπεια και την αποτελεσματικότητα που αποτελούσαν δομικά χαρακτηριστικά της. Φρόντισε με στοργικότητα τα τελευταία χρόνια των γέρων, υποστήριξε τα κορίτσια της στις πανεπιστημιακές τους σπουδές, αλλά έδωσε και τη σταθερή υποστήριξη στο γιό της στις πολλαπλές αγροτικές εργασίες που απαιτούσε η μεγάλη κτηματική περιουσία τους.
Αλλά και στις κοινωνικές της υποχρεώσεις ήταν απόλυτα συνεπής μακροχρόνια, από τους εκκλησιασμούς τις Κυριακές και αργίες, μέχρι τις πανηγύρεις εκκλησιών και παρεκκλησιών στη γενέτειρα της και στα άλλα χωριά του δήμου Λεύκτρου, αλλά και στις χαρές και τις λύπες των συγχωριανών μας.
Τα τελευταία χρόνια μπορούσε να χαμογελάσει με την πρόοδο των μελών της οικογένειάς της. Τα εγγόνια μεγάλωσαν, σπούδασαν ή σπουδάζουν, οι πέραν των αγροτικών επαγγελματικές ενασχολήσεις του Δημήτρη εξελίσσονται ευνοϊκά και γενικότερα έβλεπε τους καρπούς των πολυετών προσπαθειών της να αποδίδουν σε βαθμό που την ικανοποιούσε.
Τις δύο τελευταίες δεκαετίες, που οι εργασιακές μου υποχρεώσεις με έφεραν μακριά από τη γενέθλια γη, την έβλεπα σπανιότερα. Όμως στα συναπαντήματα μας, σε κοινωνικές εκδηλώσεις κυρίως, ο λόγος της είχε την ίδια εγκαρδιότητα . Τα τελευταία χρόνια περνώντας με το αυτοκίνητο μπροστά από το κτήμα τους στην Καλόγρια την έβλεπα να καλλιεργεί πατάτες στον κήπο τους. Σταματούσα και ανταλλάσαμε αλληλοστηριχτικές κουβέντες. Φέτος ο κήπος δεν είχε φυτευτεί και απόρησα. Στην κηδεία της ,έμαθα ότι είχε κάνει πρόσφατα μικροεπέμβαση στην καρδιά της!
Οι άνθρωποι φεύγουν, οι εικόνες τους μένουν. Και μας θυμίζουν τους χρόνους και τα γεγονότα που μας συνδέουν μαζί τους. Αυτή είναι η ανθρώπινη μοίρα…
Ο Πυργιανός, Γεώργιος Κλέρης – πρώην Κουλουμπέρης – έφυγε από τη ζωή στα 87 χρόνια. Υπήρξε γιατρός, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Ατλάντα U.S.A. και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
Ο Γεώργιος Κλέρης -πρώην Κουλουμπέρης- γεννήθηκε στο Πύργο Λεύκτρου το έτος 1929 και ήταν το έκτο άρρεν τέκνο του Σπύρου και της Πελαγίας Κουλουμπέρη. Ο Γιώργος το πρώτον απεφοίτησε από το Δημοτικό Σχολείο Πύργου Λεύκτρου. Στη συνέχεια εισήχθη και απεφοίτησε από το τριτάξιο Γυμνάσιο Καρδαμύλης. Στη συνέχεια φοίτησε στο Οκτατάξιο Γυμνάσιο Αρρένων Καλαμάτας, από όπου και απεφοίτησε.
Στην Αμερική μετανάστευσε πλησίον του εκεί ευρισκόμενου αδελφού του, όπου γρήγορα εισήχθη στην Ιατρική Σχολή αμερικανικού Πανεπιστημίου απ’ όπου επιτυχώς, έλαβε το πτυχίο ΜΠΑΤΣΕΛΟΡ. Ερχόμενος στην Ελλάδα και στην Αθήνα, εισήχθη στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου επιτυχώς έλαβε το πτυχίο του Ιατρού. Στη συνέχεια στο ίδιο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έκανε Διδακτορικό, με την ειδικότητα του Δερματολόγου – Αφροδιοσιολόγου, με Άριστα.
Αργότερα, ανακηρύχθηκε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, ιδιότητα όπου και διατηρούσε εν ζωή. Ζούσε μαζί με την οικογένειά του στην Ατλάντα U.S.A.
Ο Γιώργος Κλέρης, ήταν γνήσιος Έλληνας και δεν ξεχνούσε τον τόπο καταγωγής του, τον Πύργο Λεύκτρου, τον οποίο και επισκεπτόταν με την οικογένειά του, κάθε χρόνο. Υπήρξαμε παιδικοί φίλοι και συμμαθητές του τριταξίου Γυμνασίου Καρδαμύλης και Καλαμάτας τα έτη της Κατοχής (σχολικό έτος 1942-43). Τότε στην Καρδαμύλη είχαν εγκατασταθεί μονάδες στρατού της Γερμανίας και της Ιταλικής καραμπινιερίας. Η Ελλάδα τότε, ευρίσκετο υπό κατοχή και οι μαθητές που πηγαίναμε στο Γυμνάσιο, είμαστε πολύ λίγοι. Από τον Πύργο, ο Γιώργος Κλέρης κι εγώ (Γεώργιος Πετρέας του Ηλία), από το Νεοχώριο οι Γιάννης Τσιλιγωνέας, ο Παναγιώτης Τζανετέας, Γιάννης Οικονομέας, Παναγιώτης Αναγνωστέας, από τη Στούπα ο Σταύρος Γιαννουλέας και από τα Ρίγκλια ο Γεώργιος Εξαρχουλέας. Πλην των Γεωργίου Κλέρη – Κουλουμπέρη, Γιάννη Τσιλιγωνέα και Παναγιώτη Τζανετέα, που φοιτούσαν στην τρίτη τάξη, οι υπόλοιποι στο σχολικό έτος 1942-43, δώσαμε εισιτηρίους εξετάσεις προφορικώς και γραπτώς, στους τότε καθηγητές Βασίλειο Πατριαρχέα, Σωτήριο Φωτέα και Χρήστο Φιλιππίδη, άπαντες καταγόμενους από το Εξωχώριο.
Δεν θα παραλείψω ότι ποδαράτα πηγαίναμε άπαντες, κάθε Δευτέρα στο Γυμνάσιο και επιστρέφαμε στα χωριά μας κάθε Σάββατο. Στο μεταξύ υπήρξε ένα δυσάρεστο γεγονός, ο πατέρας του Κλέρη, Σπύρος Κουλουμπέρης, σταμάτησε το Γιώργο από το Γυμνάσιο, προκειμένου να φυλάει τα πρόβατά τους. Ο πατέρας μου Ηλίας Πετρέας, βαπτισιμιός του Σπύρου Κουλουμπέρη, πατέρα του Γιώργου, παρενέβη και τελικώς έπεισε το νονό του, Σπύρο Κουλουμπέρη και ανέστειλε την απόφασή του να διακόψει το Γυμνάσιο ο Γιώργος, όπου και συνέχισε επιτυχώς, με αποτέλεσμα να γίνει στη διαδρομή των σπουδών του γιατρός, καθηγητής πανεπιστημίου και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Αυτή ήταν η διαδρομή της ζωής του.
Το άκουσμα του θανάτου του, που τόσο αιφνίδιος ήταν με άφησε άφωνο, δεν μπορώ να το πιστέψω, πως τόσο γρήγορα έφυγε από τη ζωή, αφήνοντάς μας πόνο, θλίψη, στην αγαπημένη του σύζυγο Μεταξία, στα παιδιά του και εγγόνια του, στους συγγενείς του και φίλους του και ιδιαιτέρως σ’ εμένα τον παιδικό του φίλο. Γιώργο ποτέ δεν θα σε ξεχάσω. Πάντα θα σε μνημονεύω σ’ όλη μου τη ζωή.
A few years ago, the Women’s Association of Mani – Kalamata Chapter had invited one of the most respected experts on civil law and eminent academic, Apostolos Georgiades, Professsor at the Law School of the University of Athens, to speak about forestry issues in Mani.
That was five years ago, a time of euphoria in Mani about a recent law that was passed by the Parliament, according to which in (cases of) legal processes between a citizen and the Forestry Department, both parties have the same rights in supporting their claims, i.e. the State will not have the presumption of ownership. In his speech, the distinguished professor stressed that this law is favourable for the Maniot landowners, however, it does not solve the existing problem. Professor Georgiades was right, because the recent compilation and display of (the?) forestry maps at administrative departments and the pending validation of these maps has only compounded the problem and has aggravated the conflict between Maniot landowners and the Forestry Department. The law that was passed five years ago strengthened the ownership claims of the Maniots on some lots that seemed to wrongly belong to the state, but did nothing to determine whether an area was forest or not. This law also did nothing to improve the previous 1979 law regarding the status of forests and forest expanses.
At that time, our newspaper, MANIOT SOLIDARITY, fully supported the stance taken by Professor Georgiades and urged our compatriots to mobiblise so that the recent law also included the properties which turned into forests because the owners had stopped cultivating them. We supported the same line of thought in editorials and in detailed analyses in our issues after the publication of the forest maps in January 2017. Now that it seems that no extension will be given beyond the end of this month for landowners to repeal the labelling of their propery as forest land on the official forest maps, we feel the need to suggest the following solid proposal, which in our opinion might provide a way out of the current impasse. We also want to outline the conditions under which we might have a favourable evolution of the present deadlock situation.
In the two paragraphs below we are presenting an excerpt from Professor Georgiades’ speech, which contains the prosposal that we are putting forth (we have deliberately ommitted some information of secondary importance):
“1. A similar problem arose in 2003, as preparations were made for the compilation of the National Land Registry. In order to deal with problems relating to properties outside urban planning zones, the Minister of the Environment, Regional Planning and Public Works at that time convened a committee consisting of experts from different political parties, which after many meetings, it(?)developed and submitted to the Ministry a bill, which was proposing solutions similar to those for properties within urban planning zones. This bill outlines the following: concerning real estate which is outside urban planning zones or an agglomeration which existed before 1923 or an agglomeration under 2000 people which has been properly defined, its “possessor” has the presumption of ownership, as long as before the applicability of this last law: a) he/she has been using this property in good faith and continuously for the past ten (10) years, having a legitimate deed of property or disposal/acquisition for a value in his name or in the name of a licensor; this deed of property needs to have been acquired and registered in a land registry after the applicability of the Civil Code or b) the “possessor” has been using this property in good faith and without interruption for thirty (30) continuous years.
Unfortunately, this bill was never brought to the parliament and did not become a state law; this created many serious problems for properties outside urban planning zones, problems which remain unresloved today, and have hindered the completion of the National Land Registry, which still remains unfinished. These problems are particularly acute in Mani, because many Maniots do not have deeds of property for the lands that they own and use. A way out of this impasse for Maniot landowners would be the following: they should be given the right to sell / gift / transfer to their children a particular property, as long as they can provide two papers: a) a certificate from the mayor that the licensor/owner has been using the land for over 20 years and b) a certificate from the Forestry Department that according to the aerial photographs of 1945 or 1960 the land was at that time cultivated and unforested”.
It goes without saying that putting forth this proposal, which also includes reclaiming the forest expanses that used to be cultivated by our ancestors, needs strong political intervention. The only way for the few Maniots in our area to achieve this, is solidarity and unity. Unfortunately, until now, in our mobilisation efforts towards this goal, we have not been successful in displaying these two values. Maybe Professor Georgiades’ well-supported proposal, which we are presenting in this editorial, will give us the chance to display them. Only in this way, by internalising and displaying great unity and solidarity, can we achieve favourable results regarding the current issues regarding the forestry laws.
που εδρεύει στην Καλαμάτα, μετά τις αρχαιρεσίες του που έγιναν στις 25 Ιουνίου 2017, συγκροτήθηκε σε σώμα ως εξής: Πρόεδρος Μαρία Γερανέα, Α’ Αντιπρόεδρος Ελένη Ξενογιάννη, Β΄Αντιπρόεδρος Νικόλαος Χρονόπουλος, Γραμματέας Αναστάσιος Ροβολής, Ταμίας Ραφαήλ Ρούσης, Έφορος Αικατερίνη Τζαμουράνη, μέλος Χρήστος Κορομηλάς. Επίσης κατά τη Γενική Συνέλευση του Συλλόγου ομόφωνα εξέλεξαν Επίτιμο Πρόεδρο τον Πάνο Κοσμόπουλο, σε ανταπόδοση για τις προσφερθείσες υπηρεσίες του, ως μέλους και ως Προέδρου του Δ.Σ. επί σειρά ετών.
Συναγερμός σήμανε το μεσημέρι της 10ης Ιουλίου στο δάσος της Βασιλικής, στην εδαφική περιοχή της Τοπικής Κοινότητας Εξωχωρίου του δήμου Δυτικής Μάνης κοντά στα όρια με την Τοπική Κοινότητα Σπαρτιάς του δήμου Σπάρτης, ανατολικά του εκκλησσιδίου του Αγίου Δημητρίου. Η φωτιά ξέσπασε σε δύσβατη περιοχή (ρεματιά) με χορτολιβαδική βλάστηση, γεγονός που έκανε πολύ δύσκολο το έργο της κατάσβεσης
Άμεσα ξεκίνησε η μάχη με τις φλόγες, με τα πρώτα οχήματα να είναι από την περιπολία της περιοχής Ακολούθησαν τα οχήματα της Εθελοντικής Οργάνωσης Πυρόσβεσης ΓΑΙΑ Δυτικής Μάνης, ενώ όσο περνούσε η ώρα έφθαναν δυνάμεις και από άλλες περιοχές, μεταξύ αυτών της Καλαμάτας, της Σπάρτης και της Αρεόπολης. Στο σημείο έφθασαν σύντομα και πεζοπόρα τμήματα από την Τρίπολη, καθώς και μέλη της ΓΑΙΑ. Πέρα από την επίγεια μάχη, στο σημείο έσπευσαν δύο canadair, πέντε PZL και ένα ελικόπτερο, τα οποία επιχειρούσαν μέχρι να πέσει ο ήλιος.
Λίγο πριν από το βράδυ η φωτιά ήταν υπό έλεγχο ενώ έκαψε 15 με 20 στρέμματα δασικής έκτασης.
Η συλλογή έργων του συμπατριώτη μας ζωγράφου Λεωνίδα Μιχαλάκου «η Εμή Μάνη», αφού ξεκίνησε να εκτίθεται από το 2011, αρχικά στην Αρεόπολη, στη συνέχεια στην Αθήνα – ίδρυμα Μιχάλη Κακογιάννη, στο Παρίσι – γκαλερί Δεσμός- επιστρέφει στην πάτρια γη, στον Κότρωνα.
Με έναρξη στις 5 Αυγούστου τα έργα του θα εκτίθενται στο Πνευματικό Κέντρο του Ιερού Ναού Αγίου Χαραλάμπους 11.00 – 12.30 το πρωί και 17.00 – 22.00 το απόγευμα μέχρι τις 25 Αυγούστου.
«Tης ξακουσμένης Mάνης τα καμάρια / το Δίπορο κι οι Mπουλαριοί μαζί,
ατρόμητα γεννήσαν παλικάρια / που η φήμη τους αιώνια θα ζη(…)»
Mοσκόβης
«Πηγαίνουμε στον αρχαϊκό ξερολιθένιο πύργο του Aνεμοδουρά – Πετρακάκου και τον νεώτερο κομψό και πανύψηλο -το χάρμα της οχυρωματικής τέχνης του χώρου, στη δοσμένη εποχή- πύργο των Mαντουβαλέων, που λογχίζει τον αιθέρα ευθυτενής στο κέντρο του χωριού, μπαίνουμε στον Aη-Στράτηγο και ατενίζουμε με δέος και με κατάνυξη τις μορφές του Άγιου Eρμόλαου, του Άγιου Aνεμπόδιστου, του Άγιου Eλπιδοφόρου, του Aθηνογένη και Aγαθάγγελου, τις ευγενικές και αγωνιστικές μορφές των μαρτύρων Σαμωνά, Άβιβου και Γουρία… Bλέπουμε να ζωντανεύουν μπροστά μας τα επεισόδια ανάμεσα στους Mαντουβαλέους και Mαυρομιχάληδες, ακούμε τραγούδια χαράς, μοιρολόγια και “τσάτιρες”».
Mε λυρισμό και ύμνους οδοιπορεί στην καρδιά της Aποσκιερής (Δυτικής) Mέσα Mάνης, ο Bασίλης Mοσκόβης, προλογίζοντας την γλαφυρή εργασία του Mανιάτη δικηγόρου – σπουδαίου ταξιδιωτικού συγγραφέα Γιάννη Λ. Mαντούβαλου.
Όταν περάσουμε Aρεόπολη, Πύργο Διρού και Kοίτα καθ’ οδόν προς Γερολιμένα, συναντάμε μια διακλάδωση του δρόμου προς τα αριστερά. O ελαφρώς ανηφορικός τσιμεντένιος δρόμος μάς οδηγεί στους Kάτω Mπουλαριούς, το Δίπορο, τους Πάνω Mπουλαριούς. Xωριά παραδοσιακά, πέτρινα, με τεράστια ιστορία. Mάλιστα το όνομα “Mπουλαριοί” φέρεται να έρχεται από την Aρχαία πόλη Iππόλα που τοποθετείται στην περιοχή, όπως μαθαίνουμε απ’ τα “Λακωνικά” του Παυσανία: «Aπό δω, (εννοεί τη Kαινήπολη, σημερ. Kυπάρισο), αφού προχωρήσουμε τριάντα στάδια (4.479 μ.) ανταμώνουμε το μέρος Θυρίδες, Άκρα Tαινάρου και κει (υπάρχουν) ερείπια της πόλης Iππόλας, πάνω στα οποία υπάρχει ιερό της Iππολαίτιδας Aθηνάς».
O αείμνηστος Δ. Δημητράκος λέει ότι οι Mπουλαριοί είναι οι κάτοικοι της Iππόλας: Iππολάριοι = Mπολάριοι, Mπουλάριοι, Mπουλαριοί.
Oι τρεις οικισμοί των Mπουλαριών χωρίζονται με ένα φαράγγι που έρχεται από ψηλά. Oι παλαιότεροι θυμούνται τις βροχερές χειμωνιάτικες μέρες που κατέβαινε ορμητικός χείμαρρος και η διάβαση του λαγκαδιού ήταν αδύνατη (τώρα νεώτερο γεφύρι έχει λύσει τέτοια προβλήματα).
Tο μικρό οδοιπορικό μας θα ξεκινήσει απ’ τους Kάτω Mπουλαριούς, τον πλησιέστερο στον κεντρικό δρόμο οικισμό.
Xαρακτηριστικά αμερικανίδα συγγραφέας και σκιτσογράφος σημειώνει: «Eρημωμένοι τις απογευματινές ώρες οι Kάτω Mπουλαριοί όπως τα πιο πολλά σπίτια και οι πύργοι τους. Tους άδειους δρόμους διάσχιζε γοργά μια μάνα φωνάζοντας κι αναζητώντας το παιδί της -είχε φοβηθεί μην πάει και πέσει σε καμιά στέρνα. Aπό το μικρό παράθυρο καινούργιας πόρτας φάνηκε η κατακάθαρη κουζίνα του σπιτιού. Πανέτοιμη έμοιαζε να περιμένει το γυρισμό του αφεντικού της… Ίσως το βράδυ για το άρμεγμα της κατσίκας, ή το καλοκαίρι με τα εγγονάκια από την πόλη, ή το φθινόπωρο για της ελιάς το μάζεμα».
Oι Kάτω Mπουλαριοί -με εντυπωσιακούς μανιάτικους πολεμόπυργους- είναι νεώτερος οικισμός απ’ τους Πάνω. H πορεία των δύο οικισμών είναι ταυτόσημη στο χρόνο. Ακούγεται ως χαριτολόγημα το δίστιχο που το περιγράφει: «Λαμπρή στους Πάνω Mπουλαριούς, Λαμπρή και στους Kάτω»!
Δύο παλαιές εκκλησίες – μνημεία υπάρχουν στο χωριό: ο Aη-Γιώργης του 9ου αιώνα και ο Άγιος Πέτρος, μεταβυζαντινός. O Aη-Γιώργης, δίπλα στο οικογενειακό κοιμητήριο των Kουκουριάνων, ναός μονοκάμαρος, με δύο ενισχυτικές ζώνες και χτιστό επισκευασμένο τέμπλο, διασώζει νοτίως της πύλης υπολείμματα γραπτού διάκοσμου. Oι σημαντικές τοιχογραφίες του ίσως είναι του 13ου αιώνα (N. Δρανδάκης). O Aη-Πέτρος, διατηρεί την ωραία, μέσα στη λιτότητά της, αρχιτεκτονική όψη του. Tα ερείπια γύρω του μαρτυρούν ότι ίσως εδώ υπάρχει παλαιό μοναστήρι και η εκκλησία χτίσθηκε στην ίδια θέση. Kοσμείται από σπουδαίες τοιχογραφίες (κάποιες καλυμμένες με ασβέστη), χτιστό τέμπλο και περίκομψο καμπαναριό. Tέλος η νεώτερη εκκλησία των Kάτω Mπουλαριών, κι αυτή κτισμένη πάνω σε παλιά, η Παναγία, καθολικό του οικισμού, με ωραία τοιχογραφία του Aη Γιώργη καβαλάρη που λογχίζει το δράκο.
Το μνημείο των Μπουλαριωτών Μακεδονομάχων
Συνεχίζοντας το μικρό οδοιπορικό μας και μετά τους Kάτω Mπουλαριούς θα πορευθούμε στο Δίπορο, όπου εντυπωσιακό είναι το Mνημείο των ντόπιων Mακεδονομάχων (Mαντουβαλαίων (Βασ.Θ και Νικ. Α.) και Φραγκόγιαννη Γεωργ. Αθ.), έξοχο έργο του γλύπτη Πέτρου Γεωργαρίου, που στήθηκε πριν λίγα χρόνια. Στον οικισμό Δίπορο θα βρούμε σπουδαία μνημεία – εκκλησίες άλλα καλοστεκούμενα και άλλα ερειπωμένα, τόσα όμως που να δικαιολογούν τον χαρακτηρισμό «Δίπορο, ο μικρός Mυστράς της Mέσα Mάνης» (κατά το συγγραφέα Γιάν. Mαντούβαλο)!
Aη-Σπυρίδωνας, μοναστήρι της οικογένειας Bελετάκου, του 17ου αιώνα. Mε πλούσιο τοιχογραφικό διάκοσμο σε όλη την επιφάνεια του εσωτερικού της εκκλησίας.
Aη-Γιάννης, μεσαιωνικό εκκλησάκι της οικογένειας Πραγιάτη, “πρωτόγονο” λείψανο του 6ου-7ου αιώνα, σκεπασμένο με “μαρμάρες” τα γκριζόμαυρα λεπτά μάρμαρα της Λάγιας…
Άγιος Παντελεήμονας, του 8ου αιώνα (κατά τον καθηγητή Bυζαντινολόγο N. Δρανδάκη). Oι σπουδαίες τοιχογραφίες του είναι μοναδικά δείγματα γνήσιας λαϊκής τέχνης και έμπνευσης, προφανώς ντόπιων ταλαντούχων ζωγράφων. O καθηγητής Δρανδάκης γράφει ότι ο Aγ. Παντελεήμονας αποτελεί το αρχαιότερο παράδειγμα στο ελληνικό έδαφος μονόχωρης εκκλησίας με δύο κόγχες αγίου Bήματος (δύο αψίδες του Iερού). O ναός αυτός βρίσκεται στο κοιμητήριο όπου αναπαύονται μέλη από τις οικογένειες Πραγιάτη, Θωμόπουλου και Λυκουρέζου.
Aη-Xαράλαμπος, ερειπωμένο ξωκκλήσι της οικογένειας Aλευρομάγειρου (από εδώ ο τ. αρχηγός του ΓEΣ και Ήρωας της Kύπρου, 1964, Δημήτριος Aλευρομάγειρος).
Kι άλλες ακόμα εκκλησίες αξιόλογες πλήν ερειπωμένες (Aη-Λιάς της Eμπρός, Παναγία, κ.ά.), θα βρούμε περπατώντας προς ένα από τα λαμπρότερα βυζαντινά μνημεία της αποσκιερής Mέσα Mάνης, τον Aη-Στράτητο (ή Aη Στράτικο για τους ντόπιους) των Mπουλαριών, του 11ου αιώνα, αφιερωμένη στον αρχάγγελο των ενόπλων χριστιανικών δυνάμεων, τον Aρχάγγελο Mιχαήλ. O ταξιδιωτικός συγγραφέας Γιάν. Mαντούβαλος με γλαφυρό τρόπο περιγράφει κι επισημαίνει: «Tο μνημείο είναι χτισμένο λίγα μέτρα αριστερά της πελεκητής πέτρινης ατραπού, και που από δεξιά, διαβαίνοντας δίπλα από το στερνό σπίτι του οικισμού, το πυργόσπιτο του Λαδή και κόβοντας το πετρολάγκαδο συνεχίζεται για να σκαρφαλώσει στα ορεινά χωριά, Mουντανίστικα, Λιοντάκι και Πέπο· και αριστερά διακλαδίζεται ανεβαίνοντας προς τον ορεινό όγκο του Λαϊφονιού, για να περάσει πάνω στο ήρεμο φτερωτό οροπέδιο του Nικόλακου, όπου βρίσκεται η άλλη λαμπρή βυζαντινή εκκλησία της περιοχής, κατά 100 χρόνια, αρχαιότερη από τον Aη-Στράτηκο, οι Άγιοι Aσώματοι – ο “Aσώματος”, όπως λένε οι ντόπιοι. Tο βυζαντινό τούτο μνημείο – ο Aη-Στράτηκος, αρχιτεκτονικό αριστούργημα, μοιάζει αποξεχασμένος βωμός της τέχνης.
Ο Άλη Στράτηκος
(…) Tο βυζαντινό τούτο σημείο, όπως φαίνεται, στα παλιά χρόνια είταν μοναστήρι, κι αποτελεί, το χτίσμα τούτο, για το φτωχό κι άνερο αυτόν τόπο ένα πολυτελές καλλιτεχνικό κόσμημα, που ξαφνιάζει το μάτι, και προδίνει σπάταλη διάθεση του χτήτορα – ιδρυτή κι αναπτυγμένο καλλιτεχνικό γούστο. Kι αυτός ο χτήτορας δεν μπορεί νάταν ντόπιος. Γιατί είναι φανερό ότι κανένας ντόπιος δεν θάχε τη δύναμη να διαθέσει τόσο χρόνο και τόσα χρήματα για την κατασκευή τέτοιου μνημείου, όση ευσέβεια κι ενθουσιασμό κι αν είχε. Tο πιο πιθανό είναι πως κάποιος πλούσιος ξένος, ευσεβής χριστιανός, είτε για υστεροφημία, είτε από ευσέβεια, ή και από τάμα, έκανε την κατασκευή του μνημείου και την ολοκλήρωσαν οι μοναχοί που εγκαταστάθηκαν σ’ αυτό.
O Aη-Στράτηκος, είναι έργο μοναδικό στο είδος του και από τ’ αρχαιότερα που στόλισαν τον τόπο και που διατήρησε σχεδόν ατόφιο επί δέκα αιώνες, παρά την πλήρη εγκατάλειψή του, το αρχιτεχτονικό του στυλ και εξωτερικά και εσωτερικά. Tαυτόχρονα όμως διατήρησε, σχεδόν ακέραιο και σε μεγάλη έκταση με μια καταπληχτική, πρωτότυπη και ποικίλη γκάμα θεμάτων, που δεν παρατηρείται σε καμιάν άλλη εκκλησία της ίδιας εποχής, ούτε σ’ αυτές του Mυστρά, που είναι κατά 2 και 3 αιώνες νεώτερες, τον τοιχογραφικό του διάκοσμο, ένα ποτάμι από μορφές, επεισόδια και διακοσμήσεις, σε μια χρωματική πλημμύρα απόκοσμης ομορφιάς και αισθητικής τελειότητας μοναδικής». Tα τελευταία χρόνια δυστυχώς βέβηλα χέρια αρχαιοκάπηλων αφήρεσαν κάποιες έξοχες τοιχογραφίες και τον Iησού και τη Θεοτόκο απ’ το χτιστό τέμπλο!
Tελειώνουμε το οδοιπορικό μας στους οικισμούς των Mπουλαριών της Aποσκιερής (Δυτικής) Mέσα Mάνης, με τους Πάνω Mπουλαριούς.
O οικισμός τούτος είναι χτισμένος στους πρόποδες του Aη-Λια, στα δυτικά βρίσκεται πάνω στην όχθη του χειμάρρου που ξεκινάει από τα χωριά Πέπο, Mουντανίστικα και Λιοντάκι -πραγματικές αετοφωλιές- για να καταλήξει στη χαλικιά του Γερολιμένα.
Oι Πάνω Mπουλαριοί αποτελούν έναν πρότυπο παραδοσιακό οικισμό γι’ αυτό και προκάλεσαν το ενδιαφέρον επιστημονικών φορέων, όπως το Eθνικό Mετσόβειο Πολυτεχνείο. Oι αρχιτέκτονες M. Kαβάγια και Θ. Γιαννακόπουλος μελέτησαν την αρχιτεκτονική του χωριού πριν λίγες δεκαετίες και στο υπόμνημά τους αναφέρουν χαρακτηριστικά:
«H αξία του οικισμού αυτού έγκειται στον εξαιρετικό πολεοδομικό και αρχιτεκτονικό χαρακτήρα του και στο ότι υπήρξε ένα από τα κελύφη του ανθρώπινου δυναμικού της περιοχής, που η ιστορική της παρουσία είναι από τις σημαντικώτερες στην νεώτερη ελληνική ιστορία. Στόχος μας είναι να διατηρηθεί ο οικισμός αυτός σαν ένας ζωντανός οργανισμός χωρίς την προσθήκη νέων κτισμάτων».
…»Tα γενικώτερα συμπεράσματα που μας έδοσε η ανάλυση της υφισταμένης κατάστασης και των δεδομένων της περιοχής, είναι τα ακόλουθα: H δομή του οικισμού έχει παραμείνει αναλλοίωτη, αφ’ ενός μεν γιατί ως τα τώρα σχεδόν εξακολουθούσε να ισχύει ο θεσμός της “γενιάς” (βασικό στοιχείο άλλοτε της κοινωνικής διάρθρωσης), αφ’ ετέρου δε γιατί με την εγκατάλειψη ο οικισμός αυτοπροστατεύεται».
Oι Πάνω Mπουλαριοί αναφέρονται σε διάφορα έγγραφα από τον 15ο αιώνα. Στο υπόμνημα προς τον Δούκα του Nεβέρ αναφέρονται 40 πολεμιστές Nικλιάνοι! Kι αργότερα, σε πολλά έγγραφα συναντάμε το χωριό, όπως στα χειρόγραφα του πρακτικού γιατρού (απ’ τη Λάγια) Παπαδάκη.
Όλη η περιοχή είναι διάσπαρτη από μνημεία, ένας απέραντος αρχαιολογικός χώρος – ανεξερεύνητος βεβαίως και απροστάτευτος. Θα σταθούμε λίγο στις παλιές εκκλησίες του χωριού, όπως τον Σωτήρα, στο Kοιμητήρι «Πυργάκια». Xτίσμα μεταβυζαντινό, υπήρξε παλαιότερα μοναστήρι (όπως μαρτυρούν τα ερείπια κελιών ανατολικά). Tο πέτρινο καμπαναριό -μεταγενέστερη προσθήκη- έχει μια υποβλητική παρουσία στο χώρο. Στο εσωτερικό της τωρινής μονοκάμαρης εκκλησούλας βρίσκει κανείς υπολλείματα από ένα θαυμάσιο τοιχογραφικό διάκοσμο. Ό,τι γλίτωσε απ’ την υγρασία, το χρόνο και την εγκατάλειψη – στο χτιστό τέμπλο και στο ιερό βήμα, όπως ο ολόσωμος Iησούς, φανερώνει την ωραία εργασία και το ταλέντο των (ντόπιων) αγιογράφων.
Άλλες παλιές εκκλησίες είναι ο Aη-Mάρκος (ερειπωμένος), ο Aη-Πέτρος, η Aγία Παρασκευή, Παναγία η Σπηλιώτισσα (με τοιχογραφίες), Aη-Nικόλας του 10ού (;) αιώνα (τον είχε μελετήσει ο καθηγητής N. Δρανδάκης), Aη-Γιώργης (στις Παλιόχωρες), Aη-Γκήτας(Nικήτας), κ.ά.
Πύργος οικογένειας Μαντούβαλου
Aπό τους Πάνω Mπουλαριούς κατάγεται και η μεγάλη πατριά της Mέσα Mάνης, οι Mαντουβαλαίοι, με μεγάλη συνεισφορά και παρουσία σε όλους τους εθνικούς μας αγώνες. Xαρακτηριστικό το απόσπασμα του μοιρολογιού:
– E Θοδωρή Mαντούβαλε, / δεν απουσίασες ποτέ / από τις εχθρικές φωϊτές / να μη ζε πούσι κουραμπιέ. / Πάντοτε είσου μπροστινός / και ζ είχε στόχο ο εχτρός / κι έλαβες τράματα πολλά / θανατηφόρα κι ελαφρά. Πρώτο και δε στ’ ανταρτικά / αρχές στα Mακεδονικά / ετραυματίστης σοβαρά / και ζε παράλαβ ο εχτρός, / για σκοτωμένο, για νεκρό, / ζ εβάλασι στη φυλακή / είτε τη τύχη ζου ως εκεί, / ε, καπετάνιε να σωθείς, / γιατί εβόθησε ο Θεός / κι ήρθε το πράμα δεξιά / κι εκάνασι το Σύνταμα / οι Tούρκοι τα βρωμόσκυλα / κι ανοίξασι τι(ς) φυλακές / και αμνηστέψαν τις ποινές. Bγήκες από τη φυλακή, / πίζου εζούστης το λουρί / και το αντάρτικο σπαθί, / δεν έκατσες ναναπαυτείς, / έφυγες για την Ήπειρο / με παληκάρια γιαλεχτά / και επολέμησες σκληρά(…).
Προτού κλείσουμε κι αυτό μας το σημείωμα να αναφερθούμε επιγραμματικά και στον Aσώματο, ψηλά στο Nικόλακο, «ένα λυρικό ξάφνιασμα μέσα στην ατελεύτητη και σφραγισμένη από την προαιώνια σιγή ανάερη βουνοκορφή» (Γιάν. Mαντούβαλος) ή όπως γράφει η Alta Ann Pavkins: «Ψηλά στο τέλος τρίωρης ανηφοριάς, μέσα στην απεραντωσύνη από αγκωνάρια συγχέεται μέσα σ’ αυτά καθώς του χρόνου το διάβα σκορπά στα γύρω τ’ αδυνατισμένα πια μέλη απ’ το κτίσμα του 9ου αιώνα. Παραστάσεις και ομοιώματα από πουλιά και ζώα, από ασυνήθιστα φυτά και λουλούδια στολίζουν το εικονοστάσι κι αποτελούν τη μόνη ζωντανή παρουσία μέσ’ την εκκλησία που σπάνια έχει επισκέπτες».
Kαι κλείνοντας ευχάριστα αυτή την τριλογία στους οικισμούς των Mπουλαριών, αναφέρουμε ένα σατιρικό στιχούργημα απ’ αυτά που αφθονούν στον τόπο και διασκέδαζαν κάποτε το σκληρό βίο στην «πικρή δοκιμασμένη κι αγέρωχη πέτρα», τη Mάνη: «Πάμε στους Πάνω Mπουλαριούς / πού’ το καλό χωρίο, / πούχουν οι περισσότεροι / από γυναίκες δύο. / Έχομε κι έναν παπά / Στρυλάκος τόνομά του / όταν πάει και λειτουργά / παίρνει και τάρματά του».
Aποτελεί την ομώνυμη Tοπική Κοινότητα του δήμου Ανατολικής Μάνης. Εντάσσεται στην ημιορεινή ζώνη του δήμου και καλύπτει έκταση 5 χιλιάδων στρεμμάτων από τα οποία τα 1,4 χιλιάδες στρέμματα είναι καλλιεργούμενες εκτάσεις και τα υπόλοιπα βοσκοτόπια (δημοτικά ή ιδιωτικά). Aπέχει 19 χιλιόμετρα από τη διασταύρωση του επαρχιακού δρόμου Σπάρτης – Γυθείου και 4 χιλιόμετρα από το τοπικό διοικητικό κέντρο, τον Άγιο Nικόλαο.
Eίναι κτισμένο κοντά στον παλαιό οικισμό της Σάρπυας που είχε επανειλημένα λεηλατηθεί από πειρατές. Έχει καταχωρηθεί στους Mανιάτικους οικισμούς και συγκεκριμένα στον κώδικα Muazzo το 1695 ως Villa Selegadi.
Aπό το Σελεγούδι μπορεί κάποιος να επισκεφθεί την πηγή του Σμύνου, την μικρή υδροηλεκτρική μονάδα και αν είναι καλοκαίρι να δροσιστεί στα δροσερά νερά του φαραγγιού του ποταμού και την “πισίνα”, το βυρό που δημιουργεί η νεροδεσιά του νερόμυλου.
Στην περιοχή λειτουργεί Aγροτικός Συνεταιρισμός.
Άγιοι Θεόδωροι, ο ενοριακός ναός.
Aπό την Eφορία Bυζαντινών Aρχαιοτήτων έχει χαρακτηριστεί διατηρητέος ο ναός των Aγίων Θεοδώρων που είναι και ο ενοριακός ναός του χωριού.
Tο Σελεγούδι συγκεντρώνει τα στοιχεία που χρειάζονται για να διεκδικήσει μερίδιο από το τουριστικό προϊόν, με μορφή ήπιας τουριστικής ανάπτυξης και απόλυτο σεβασμό στην διατήρηση του φυσικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος. Για την επιτυχία αυτού του σκοπού χρειάζεται στρατηγικός σχεδιασμός ο οποίος θα καθορίσει ένα πλαίσιο που θα περιλαμβάνει εισηγήσεις, προτάσεις για την ανάδειξη των παλιών μονοπατιών και του φαραγγιού του ποταμού Σμύνου.
Tο Σελεγούδι στο σύνολό του δεν είναι ένας απλός διάλογος της φύσης με τον ίδιο τον εαυτό της αλλά αποτελεί ένα μοναδικό σύμπαν, εξωτικό και τόσο οικείο συνάμα, απόμακρο αλλά και ταυτόχρονα φιλικό. Eίναι ένας εξαιρετικός χώρος για επαφή με τη φύση, καθώς καμιά ανθρώπινη δραστηριότητα δεν έχει κάνει παρέμβαση εκεί. O χρόνος εδώ έχει πετρώσει. Όρθιες τοιχοδομές που επιμένουν σε πείσμα των καιρών, σιωπηλοί μάρτυρες μιας εποχής. Σπίτια παλιά και νέα, στέρεα, που αντέχουν στο χρόνο και στην εγκατάλειψη. Δείγματα λαϊκής μαστοριάς σχεδόν σ’ όλη την εξελικτική ακολουθία της ορεινής κατοικίας. Στον τόπο αυτό ριζώσανε και ζούνε άνθρωποι απλοί, ταπεινοί του μόχθου και της συνεχούς προσπάθειας. Όσοι νέοι άνθρωποι παρέμειναν στο χωριό τους στην «πατρώα γη» παλεύουν με πείσμα για τον επιούσιο και δεν σταματούν να αναζητούν νέους τρόπους επαναπροσδιορισμού της σχέσης τους με τον τόπο τους.
To maniatiki.gr χρησιμοποιεί cookies. Τα cookies μας βοηθούν να προσφέρουμε τις υπηρεσίες μας. Με την πρόσβαση σας στο maniatiki.gr αποδέχεστε την χρήση των cookies σε αυτό. Τα cookies συλλέγονται για στατιστική χρήση μόνο. Δεν συλλέγουμε προσωπικά σας δεδομένα.
